چگونه برای پژوهش کمی برنامهٔ تحلیل بنویسیم؟
با یک نمونهٔ کارشده، پرسش، پیامد، کمیت هدف، تحلیل اصلی و نحوهٔ رسیدگی به ثبت ناقص را پیش از تحلیل به هم وصل کنید.
آمادهٔ مطالعه«دادهها را تحلیل و گروهها را مقایسه میکنیم» هنوز برنامهٔ تحلیل نیست. خواننده باید بفهمد دقیقاً چه کسانی و چه پیامدی وارد مقایسه میشوند، از دادهها چه عددی به دست میآید و اگر بخشی از دادهها ناقص باشد چه میکنید. در این راهنما، این تصمیمها را در یک برگه به هم وصل میکنیم تا بتوانید از روی آن به پرسش پژوهش پاسخ دهید.
پیش از شروع
پرسش اصلی، طرح گردآوری داده و تعریف اولیهٔ پیامد را کنار هم بگذارید. اگر هنوز گروههای مقایسه و شیوهٔ تشکیلشان مشخص نیست، از راهنمای انتخاب طرح کمی شروع کنید. برنامه را وقتی بنویسید که هنوز نتیجهٔ مقایسهٔ گروهها را ندیدهاید؛ بهتر است این کار را پیش از گردآوری انجام دهید تا اطلاعات لازم را از ابتدا ثبت کنید. مشخصکردن تحلیل اصلی از پیش، احتمال انتخاب روش بر اساس نتیجهٔ دلخواه را کم میکند. راهنمای SPIRIT، بند ۲۷a.
۱. پرسش، پیامد و واحد تحلیل را روشن کنید
سنجهٔ اصلی باید در دادههای واقعی قابل تشخیص باشد: دقیقاً چه چیزی، برای چه کسی، از کدام ثبت و در چه بازهای؟ بنویسید چه کسانی موضوع نتیجهاند و هر ردیف فایل تحلیل نمایندهٔ چیست. جنس داده کمک میکند مقایسهٔ معنادار را تشخیص دهید. ساختار طرح هم مهم است: یک ردیف برای هر دانشجو با چند ردیف از همان دانشجو یا تخصیص یادآور به کل یک کلاس فرق دارد. راهنمای SPIRIT، بند ۱۶؛ چهار سطح اندازهگیری.
۲. عددی را که پاسخ میدهد، پیش از روش انتخاب کنید
«کمیت هدف» یعنی دقیقاً چه عددی را میخواهید برآورد کنید. برای پرسش مقایسهای این مثال، آن عدد اختلاف درصد تحویل بهموقع بین دو وضعیت تخصیص است. ابتدا جهت تفریق را بنویسید تا معلوم باشد علامت مثبت چه میگوید. سپس روش برآورد و نحوهٔ نشاندادن عدم قطعیت را با پیامد و طرح هماهنگ کنید. اختلاف ۷۴٪ و ۶۲٪، مثلاً، ۱۲ واحد درصد است. تعیین روش فاصلهٔ اطمینان نیز بخشی از تصمیم پیش از تحلیل است. راهنمای SPIRIT، بند ۱۰ و بند ۲۷a.
۳. تصمیمها را در یک برگه ثبت کنید
این نمونهٔ فرضیِ پرشده برای دانشجویان درسهای آنلاین یک دانشکده در یک نیمسال است. تصمیمهایش به همین طرح مربوطاند.
| بخش برگه | تصمیم نمونه |
|---|---|
| نسخه و پرسش اصلی | نسخهٔ ۱، پیش از آغاز گردآوری. تخصیص به «روال معمول بهعلاوهٔ یک یادآور اضافه» در مقایسه با «فقط روال معمول»، درصد تحویل بهموقع تکلیف مرجع را چقدر تغییر میدهد؟ |
| افراد و واحد تحلیل | همهٔ دانشجویان شرکتکنندهای که در آن نیمسال برایشان پیش از قرعه یک تکلیف مرجع تعیین شده و تخصیص یافتهاند، جامعهٔ هدفِ این برآوردند. واحد تخصیص و تحلیل هر دو دانشجو است؛ یک ردیف و یک پیامد برای هر نفر. نتیجه را به دانشجویان دیگر یا نیمسالهای بعد تعمیم نمیدهیم مگر با پشتوانهٔ جداگانه. |
| تشکیل گروهها و گردآوری | دانشجویان پیش از بازشدن بازهٔ تحویل، بهصورت فردی و تصادفی، با نسبت ۱ به ۱ تخصیص مییابند. گروه یادآور ۲۴ ساعت مانده به موعد یک یادآور اضافه میگیرد. فهرست تخصیص را با شناسهٔ دانشجو و تکلیف مرجع به ثبت تحویل وصل میکنیم. هر دانشجو در گروهی میماند که قرعه تعیین کرده است، حتی اگر یادآور را باز نکند یا ارسال برای او انجام نشود. |
| پیامد اصلی و بازه | بله: ثبت معتبرِ تحویل نهاییِ همان تکلیف از زمان بازشدن بازه تا موعد اعلامشده، با احتساب خودِ لحظهٔ موعد. پیشنویس تحویل نهایی نیست. خیر: ثبت معتبر و کاملِ بازه را داریم، ولی تحویلِ واجد شرایط پیدا نشده است. نامشخص: ثبت برای تعیین وضعیت کافی نیست و شاهد معتبر دیگری نداریم. مثلاً یک تحویل معتبرِ ثبتشده پیش از موعد، حتی اگر بخش دیگری از ثبت ناقص باشد، برای «بله» کافی است. |
| کمیت هدف و تحلیل اصلی | اثر تخصیص را به صورت درصد تحویل در گروه یادآور منهای درصد تحویل در گروه روال معمول، به واحد درصد، برآورد میکنیم. با ثبت کامل، در هر گروه شمار «بله» را بر کل افراد تخصیصیافته به همان گروه تقسیم میکنیم. روش اصلی، اختلاف سادهٔ این دو درصد، بدون تعدیل، با فاصلهٔ اطمینان ۹۵٪ اختلاف به روش ۱۰ نیوکامب برای دو نسبت مستقل است. |
| پیشفرضها و کنترل داده | پیش از مقایسه، یکتایی ردیفها، تطابق با فهرست تخصیص و اعتبار زمانهای ثبت را بررسی میکنیم. برای فاصلهٔ اطمینان فرض کردهایم پیامدهای دانشجویان وابستگی مهمی به هم ندارند. برای تعبیر اختلاف بهعنوان اثر تخصیص، اجرای قرعه، سنجش یکسان در دو گروه و سرایتنکردن یادآور به گروه دیگر اهمیت دارند. اگر در طرح واقعی وابستگی درون کلاس مهم است، روش فاصله را متناسب با آن پیش از دیدن اختلاف گروهها تعیین میکنیم. |
| ثبت ناقص و تحلیل حساسیت | اگر از ثبت اصلی نتوان وضعیت را تعیین کرد، با همان قاعده برای هر دو گروه رسید معتبر سامانه را بررسی میکنیم. برای نامشخصهای باقیمانده، تعداد و علتِ معلوم را به تفکیک گروه مینویسیم. در تحلیل اصلیِ این وضعیت، مقایسه در گروه تخصیص و با مخرج افرادی با پیامد معلوم انجام میشود. این برآورد فقط با این فرض به کل افراد تخصیصیافته مربوط است که در هر گروه، معلوم بودن پیامد به خودِ تحویل بهموقع وابسته نباشد. اگر در یکی از گروهها هیچ پیامد معلومی نداریم، این مقایسه ممکن نیست. دو سناریوی حدیِ گام ۴ را با مخرج همهٔ افراد تخصیصیافته گزارش میکنیم. |
| شکل گزارش | برای هر گروه تعداد تخصیصیافته، تعداد «بله»، «خیر» و «نامشخص» و درصد با مخرج روشن را میآوریم. اختلاف و فاصلهٔ اطمینانش را کنار هم و نتایج سناریوها را جدا مینویسیم. اگر بررسی تازهای پس از دیدن نتایج اضافه شد، آن را اکتشافی معرفی میکنیم. برای هر تغییر برنامه، زمان و دلیلش و اینکه تا آن زمان چه اطلاعاتی دیده بودیم ثبت میشود. |
برای تحلیل بر اساس تخصیص، شرح CONSORT، بند ۲۱b را ببینید. برای تعریف افراد تحلیل، برنامهٔ رسیدگی به دادهٔ گمشده، تحلیل حساسیت و ثبت تغییرات، بنگرید به بندهای ۲۷a تا ۲۷d راهنمای SPIRIT. این دو مرجع دربارهٔ کارآزمایی تصادفیاند؛ برگه، کاربرد آموزشی تصمیمهای مرتبط در یک آزمایش آموزشی است.
برای تبدیل فایل خام به جدولی که هر دانشجو یک ردیف داشته باشد، راهنمای آمادهسازی داده برای تحلیل را ببینید.
۴. یک گزارش نمونه بنویسید و قاعدهٔ ثبت ناقص را امتحان کنید
اگر ثبت کامل باشد: فرض کنید در گروه یادآور ۷۴ نفر از ۱۰۰ و در گروه روال معمول ۶۲ نفر از ۱۰۰ بهموقع تحویل دادهاند. گزارش نمونه: «اختلافِ برآوردشده ۱۲ واحد درصد بود؛ فاصلهٔ اطمینان ۹۵٪ از منفی ۰٫۹ تا مثبت ۲۴٫۴ واحد درصد.» علامت مثبتِ خودِ برآورد به نفع تخصیص به یادآور است؛ فاصلهٔ اطمینان صفر را هم دربرمیگیرد و دربارهٔ اندازه و حتی جهت اختلاف عدم قطعیت داریم. اعداد فقط برای تمرین گزارشاند و اندازهٔ نمونهای برای پژوهش واقعی پیشنهاد نمیکنند. برای آن تصمیم به راهنمای تعیین اندازهٔ نمونه رجوع کنید.
اگر ثبت ناقص باشد: در یک وضعیت فرضیِ جدا، باز هم در هر گروه ۱۰۰ نفر تخصیص یافتهاند، اما در گروه یادآور ۶۵ «بله» و ۶ «نامشخص»، و در گروه روال معمول ۵۹ «بله» و ۸ «نامشخص» داریم. در تحلیل موارد معلوم، ۶۵ از ۹۴ نفر (۶۹٫۱٪) در برابر ۵۹ از ۹۲ نفر (۶۴٫۱٪) است: اختلاف مثبت ۵٫۰ واحد درصد.
حالا در هر سناریو به همهٔ ۱۰۰ نفرِ هر گروه برگردید. اگر «نامشخص»های یادآور را همگی «خیر» و «نامشخص»های روال معمول را همگی «بله» فرض کنیم، اختلاف ۶۵٪ منهای ۶۷٪، یعنی منفی ۲ واحد درصد میشود. با فرض برعکس، اختلاف ۷۱٪ منهای ۵۹٪، یعنی مثبت ۱۲ واحد درصد است. این دو حد نشان میدهند که با نتیجههای ممکن برای ثبتهای نامشخص، جهت اختلاف میتواند عوض شود. آنها فاصلهٔ اطمینان نیستند؛ فقط تغییر برآورد را با عوضکردن فرضِ پیامدهای گمشده نشان میدهند. قرعهکشی تضمین نمیکند که موارد معلوم نمایندهٔ همهٔ افراد همان گروه باشند. دربارهٔ موجه بودن فرض تحلیل اصلی، از علتهای نقص ثبت کمک بگیرید و اگر فرض پشتوانه ندارد، درصد موارد معلوم را به کل گروه نسبت ندهید. وایت و همکاران، تحلیل اصلی و تحلیل حساسیت.
نتیجه را چطور بررسی کنیم؟
برگه را به همکار بدهید و بپرسید: «اگر یک دانشجو یادآور را باز نکرده و ثبت تحویلش هم ناقص است، در کدام گروه میماند، وضعیت پیامدش چیست و در مخرج کدام گزارش میآید؟» او باید بتواند گروه تخصیص را از وضع پیامد جدا کند: دانشجو در گروه خودش میماند؛ اگر شاهد معتبر نیست، وضعیت نامشخص است؛ در شمار تخصیصیافتهها و در هر دو سناریوی حساسیت هست، ولی در مخرج درصدِ موارد معلوم نیست. سپس بررسی کنید که همکار از روی برگه بتواند جهت تفریق و نوع فاصلهٔ اطمینان را هم به دست آورد. هر جا ناچار است حدس بزند، همان قسمت برگه را دقیقتر کنید.
منابع
- Hróbjartsson, A., Boutron, I., Hopewell, S., و همکاران. (2025). SPIRIT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for protocols of randomised trials. BMJ, 389, e081660؛ بندهای ۱۰، ۱۶ و ۲۷a تا ۲۷d.
- Hopewell, S., Chan, A.-W., Collins, G. S., و همکاران. (2025). CONSORT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ, 389, e081124؛ بند ۲۱b.
- Newcombe, R. G. (1998). Interval estimation for the difference between independent proportions: comparison of eleven methods. Statistics in Medicine, 17(8), 873–890؛ روش ۱۰ و جدول ۲.
- White, I. R., Horton, N. J., Carpenter, J., & Pocock, S. J. (2011). Strategy for intention to treat analysis in randomised trials with missing outcome data. BMJ, 342, d40.
جایگاه این مطلب در نقشهٔ پژوهش
مهارتها
قالب محتوا و نوع خروجی
این مطلب در کدام روشهای پژوهش به کار میآید؟
- پژوهش کمی
برای مشخصکردن روش تحلیل، مخرج و قاعدهٔ دادهٔ ناقص از پیش.